ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ – ΓΡΑΦΕΙ: ΣΟΦΙΑ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ

  • 7.5.2018

H Σοφία Σακελλαρίου γράφει για την ποιητική συλλογή της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ Tων αντιθέτων διάλογοι και με τον ανήλεο χρόνο (Καστανιώτης, 2018).

 

Η νέα ποιητική συλλογή της κυρίας Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ περιέχει έξι διαλόγους, με χαρακτηριστικά στοιχεία την απλότητα και τη συντομία, και δεκαεπτά ποιήματα.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου συνδιαλέγονται η Ποίηση και το Συμφέρον, η Ποίηση και η Πρόζα, η Επανάληψη και η Δημιουργία, το Όνειρο της μέρας και το Όνειρο της νύχτας, η Ομορφιά και η Ασχήμια, το Εγώ και η Μοναξιά.

Τα αντίθετα «πρόσωπα» που επιλέγει η ποιήτρια αλληλοορίζονται διά της αντίθεσής τους, συγκρούονται αναζητώντας όχι την αλήθεια των άκρων αλλά της μέσης οδού. Η σύγκρουση γίνεται με αγαθότητα και κοσμιότητα, με ευπρέπεια, χωρίς μεγαλοστομίες, χωρίς πομπώδεις δηλώσεις ορθοφροσύνης ή ηθικολογίες. Χωρίς πολεμική διάθεση, οξύτητα ή φλογερές διακηρύξεις.

Το πλαίσιο της αντιπαράθεσης το θέτει ολοφάνερα η ποιητική ιδιοσυγκρασία της δημιουργού, από το γεραρό βάθρο των ογδόντα της χρόνων πια, από το ύψος της δικής της κατανόησης της ζωής, της ήρεμης αποδοχής των νόμων της, θαρρείς σαν συνώνυμο εκείνου του παλιού ποιητικού αποφθέγματος για τα γηρατειά που μοιάζει με ορισμό τους: [Γέρασα} «Δεν είμαι σε θέση πια να κάνω μια επανάσταση κάθε βδομάδα». Τίθεται από την οριστική αξιολόγηση της συνθήκης της ζωής, μέσα από τον απολογισμό του βίου αλλά κυρίως από την ανημπόρια των γηρατειών και με το θάνατο απέναντι.

Στον πρώτο διάλογο των αντιθέτων (Ποίηση – Συμφέρον) η Ποίηση κρατάει για τον εαυτό της την τελευταία αυστηρή κουβέντα: «Γίνατε κατανοητός» ‒λέει στο Συμφέρον‒   «Λοιπόν το διάλειμμα τελείωσε. Πίσω όλοι στις θέσεις σας, στις προθέσεις σας. Εγώ να συναντήσω την αιωνιότητα κι εσύ να προλάβεις την εξόφληση της επόμενης επιταγής», στέλνοντας κάθε εργάτη και κατεργάρη στα έργα και στα κάτεργά του, αντίστοιχα, στο στόχο ή στην καταδίκη του, στον πάγκο του.

 Λιγότερο ατελέσφορος είναι ο διάλογος της Ποίησης με την Πρόζα, του ποιητικού λόγου με τον πεζό λόγο, που περιέχει την πρόταση της Πρόζας περί «ανάμειξης» των δύο ειδών λόγου, μέσω της οποίας «θα μπορέσουν οι σύγχρονοι βασανισμένοι να πουν περισσότερα για να εκφράσουν το τι τους συμβαίνει και πώς βλέπουν τη σημερινή μας δύσκολη πραγματικότητα».

Στον τρίτο διάλογο, ως αντίθετα ορίζονται η Επανάληψη και η Δημιουργία, οι οποίες διαγκωνίζονται για την πρώτη, δομικού χαρακτήρα, θέση στη ζωή, καθώς στοχάζονται για τα έργα και τις ημέρες της σύγχρονης κοινωνίας.

Τα αντίθετα όνειρα –το Όνειρο της μέρας και το Όνειρο της νύχτας‒εκφράζουν το κυνήγι του εφικτού και της ουτοπίας, αντίστοιχα.

O διάλογος της Ομορφιάς με την Ασχήμια περιέχει μια υπέροχη παρατήρηση:

«Ομορφιά: Είναι δυνατόν να αισθάνεσαι καλά όταν όλοι σε απορρίπτουν;

Ασχήμια: Είναι, γιατί αυτή η απόρριψη σημαίνει ελευθερία».

 Και, τέλος, στη συνομιλία του Εγώ με τη Μοναξιά περιγράφεται η διαφορά της μοναξιάς ως επιλογή ή «συνέπεια πράξης, κατάστασης, παρεξήγησης» και της μοναξιάς των γηρατειών – «της αδιάκοπης πραγματικότητας», «της μόνης αλήθειας» την οποία το Εγώ ψηλαφεί, παρατηρεί και με αυτή συμβιβάζεται, αγκαλιάζεται, συζεί, αναμένοντας το θάνατο.

Πέρα από το υπόγειο ρεύμα της διαλεκτικής που ενώνει τα δύο μέρη της συλλογής, το δεύτερο μπορεί να αναγνωστεί και αυτόνομα, ως μια σπουδή της προθανάτιας περιόδου της ανθρώπινης ζωής, του σταδίου εκείνου των γηρατειών που έχει οξυγόνο μόνο για δυο ερωτήσεις: Πώς θα πεθάνω; Τι άραγε μετά; Στάδιο μόνιμης μοναξιάς και βαθιά ριζωμένης υπαρξιακής θλίψης.

«Κάτι σαν απειλή στον αέρα/ όλο πλησιάζει […] όλα σπρώχνουν όλο και πιο βαθιά / εκεί που ο χρόνος, γυμνός / από τις ανθρώπινες παρηγοριές, / μετράει τα βήματά του στο χώμα…»

 «… Απελπισμένη άλλαξα σκοπό / και πιο σωστά τώρα ξέρω να υποφέρω. / Απορίες όσο γίνεται πιο πολλές μαζεύω / πιο πυκνές, πιο στοιχειωμένες. / Απάντηση δεν περιμένω όταν ρωτάω:/  “Γιατί το φως; Γιατί το σκοτάδι; / Γιατί ο έρωτας κι ο ήλιος;” / Κι όσο πληθαίνουν οι αναπάντητες ερωτήσεις / τόσο νιώθω ότι πλησιάζω / το κέντρο της φύσης, που το φαντάζομαι / σαν μια μεγάλη, πέτρινη, στρογγυλή απορία».

 «… κάθομαι κι εγώ / μ’ έναν άλλο καημό’ / κάποιο μεταθανάτιο δείγμα / να μου προσφέρει η αχαλίνωτή μου φαντασία / για να μπορέσω να πλησιάσω / το βυθό των πραγμάτων / τον αιώνια άηχο».

  «Αλλά υπάρχει και ένα φως που αναδύεται από το σκοτάδι», λέει η ίδια στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, «Είναι η ανάσα μου, που βγαίνει σταθερή και μου χαρίζει ακόμη τη ζωή».

Τα γηρατειά, η σταδιακή διάλυση της σάρκας, η απώλεια της πνευματικής διαύγειας, το ξεμώραμα, η άνοια, η μοναξιά των γηρατειών, τα άσυλα γερόντων ή οι οίκοι «ευγηρίας», η εξάρτηση των υπερηλίκων από τους άλλους, η αγωνία πριν από το θάνατο έχουν γεννήσει συγκλονιστικά ποιητικά έργα, που αποδίδουν την αλήθεια της ανθρώπινης συνθήκης σε όλες τις εκδοχές της – από την ήρεμη αποδοχή τους και την αποδοχή του θανάτου έως την άρνηση, την αντίσταση ενάντια στο γήρας και στο θάνατο, την απόγνωση.

Από τον Όμηρο – «Και των θνητών η γενεά των φύλλων ομοιάζει· / των φύλλων άλλα ο άνεμος χαμαί σκορπά και άλλα / φυτρώνουν, ως η άνοιξη τα δένδρ᾽ αναχλωραίνει· / και των θνητών μια γενεά φυτρώνει και άλλη παύει» (Ιλιάδα Ζ, στ. 146-149 – μτφρ. Ι. Πολυλάς), τον Αρχίλοχο – «Δεν λάμπεις, όπως άλλοτε, δέρμα μου / πλαδάρεψες / των μαύρων γηρατειών οι ρυτίδες, χαράδρες…» και τον Σοφοκλή στον Οιδίποδα επί Κολωνώ – «… το επονείδιστο, τα γηρατειά. Άνευρα, άφιλα, ασυντρόφευτα, όπου του κόσμου τα χειρότερα κακά συγκατοικούν» (στ. 1236-1238 – μτφρ. Δ. Μαρωνίτης), έως το Σονέτο 77 του Σαίξπηρ, το μνημειώδες ποίημα “Old Fools” του Philip Larkin, τα ποιήματα «Ένας γέρος» και  «Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου» του Κωνσταντίνου Καβάφη, τα Ελεγεία της Οξώπετρας του Οδυσσέα Ελύτη, τη συλλογή Βαθέος γήρατος του Γιάννη Βαρβέρη (2011) και το Silver Alert της Αγγελικής Σιδηρά (2016), η ποίηση έχει δώσει αριστουργήματα μιλώντας για τα γηρατειά, την ανημπόρια τους και την αγωνία του τέλους.

Οι στίχοι της κυρίας Αγγελάκη-Ρουκ προσέρχονται στη συγκλονιστική ποιητική θεματική για τα γηρατειά και το θάνατο ως φορέας πλήρους αποδοχής του κύκλου της ζωής, με απουσία ναρκισσισμού και κλαυθμού. «Όσο μπορώ, με το πιο δύσκολο τραύμα, το τραύμα της ανημποριάς, θα επιζήσω». Το γήρασμα εδώ δεν «είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι» ή, κι αν είναι, δεν οδηγεί σε αποστροφή του βλέμματος από τον καθρέφτη, στην απόγνωση. Είναι δρόμος δύσκολος, πικρός, αλλά ανοιχτός, πότε με νοσταλγία, πότε με θλίψη, μα πάντα δημιουργικός, δυναμικός, προσγειωμένος, φωτεινός.

Και σαν από Των αντιθέτων τους διαλόγους της Αγγελάκη-Ρουκ του 2018 να ακούγεται η ηχώ από το πρώτο ποίημά της, που το έγραψε στα δεκαεπτά χρόνια της, με τον τίτλο «Μοναξιά» (φθινόπωρο 1956 – όπως σημειώνεται στη συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα 1963-2011 – Καστανιώτης):

 «… Ένας δρόμος υπάρχει, ένας τρόπος.

Μια θα ‘ναι η Νίκη:

αν πιστέψουμε, αν γίνουμε, αν πορευτούμε.

Μόνοι μας».

 Στον ποιητικό της βίο η Αγγελάκη-Ρουκ πίστεψε, έγινε, πορεύτηκε. Η ποίησή της εξακολουθεί να πορεύεται χωρίς μεμψιμοιρία.

Οι στίχοι της από το νέο βιβλίο της είναι «μελέτη του νόμου της ζωής» και «άσκηση υπακοής προς τις επιταγές του», συνεπώς προσεγγίζει την, κατά Κικέρωνα, σοφία. 

 

Πηγές – ενδεικτικά:

  • Αρχαίοι Έλληνες Συγγραφείς, Καλλίνος, Τυρταίος, Αρχίλοχος, τ. 1, μτφρ. Κώστας Τοπούζης, Εκδόσεις Επικαιρότητα, 1997
  • Βαθέος γήρατος, Γιάννης Βαρβέρης, Κέδρος, 2011
  • «Ελένη», Γιάννης Ρίτσος, από τη συλλογή Τέταρτη διάσταση, Ποιήματα 1958-1972, Κέδρος, 2008
  • Η μαύρη καγκελόπορτα, Διονύσης Καψάλης, Άγρα, 2017
  • Ησυχία, Γιώργος Βέλτσος, Ίνδικτος, 2007
  • Ιλιάδα Ζ, Όμηρος, μτφρ. Ι. Πολυλάς
  • http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek /library/html?text_id=158&page=53
  • Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς και το τέλος μιας εποχής, μτφρ. Τζ. Παπανικολόπουλος, εκδόσεις πολύτυπο, 2004
  • Τα Ποιήματα, K.Π. Καβάφης, 2 τόμοι, 1897-1918 και 1919-1933, Ίκαρος, 2014
  •  Silver Alert, Αγγελική Σιδηρά, Κέδρος, 2016
  •  Σονέτα, Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, μτφρ. Στ. Αλεξίου, εκδ. στιγμή,1989
  •  Σοφοκλή – Οιδίπους επί Κολωνώ, μτφρ. Δ. Μαρωνίτης, ΜΙΕΤ, 2004
  • Τα ελεγεία της Οξώπετρας, Οδυσσέας Ελύτης, Ίκαρος, 1991
  • High windows, Philip Larkin, Faber and Faber, 1974 και https://www.youtube.com/watch?v=1nzCQL0NbZM
  •  Jorge Luis Borges, http://www.ronnowpoetry.com/contents/borges/InPraise.html
  • Ο γέρος και η θάλασσα, Έρνεστ Χέμινγουαιη, Μίνωας, 1996