Bάλια Γκέντσου (ομιλία στην παρουσίαση της τρίτης συλλογής, Αtheneaum, 12.5.18)

H ομιλία της φιλολόγου κυρίας Βάλιας Γκέντσου στην παρουσίαση του βιβλίου «Υπάρχει γράμμα για μένα;» (Σοφία Σακελλαρίου, Μελάνι, 2018), στο Athenaeum, στις 12 Μαΐου 2018.

 

Η τρίτη ποιητική συλλογή της Σοφίας Σακελλαρίου «Υπάρχει γράμμα για μένα;», από τις ιδιαίτερα φροντισμένες εκδόσεις Μελάνι, περιλαμβάνει 65 ποιήματα, εκ των οποίων ένα σε αμιγώς παραδοσιακό στίχο με ομοιοκαταληξία.

Η Σοφία μας εισάγει στον ποιητικό της κόσμο με προμετωπίδα ένα ποίημα του Michael March από τη συλλογή O χώρος της υποχώρησης σε μετάφραση Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ.

 

          Το σώμα έχει ανοσία στη λογική

          Πουθενά δεν βρίσκει μεριά να ξεκουράσει τα μάτια

          Το σώμα μια ηχώ

          «Έχει γράμμα για μένα–;»

 

Την κατακλείδα του ποιήματος «δανείζεται» η Σοφία, παραλλάσσοντάς την ελαφρά, και ονοματοθετεί τη δική της ποιητική κατάθεση. Δεν περιορίζεται, εν τούτοις, σ’ αυτό. Το ποίημα του Μarch αναπαράγεται μεταφραστικά από τη συγγραφέα μέσα από συνεχείς ελεύθερες αποδόσεις, τουλάχιστον στα πρώτα είκοσι ποιήματα της συλλογής. Οι λέξεις αντικαθίστανται με συνώνυμες, παρώνυμες, με περιφράσεις και παράλληλες ερμηνευτικές προσεγγίσεις, που δεν αλλοιώνουν την ουσία, αντίθετα ξεχειλίζουν από συγκίνηση και με αγωνιώδη ρυθμό ξετυλίγουν το καίριο ερώτημα: «Υπάρχει γράμμα για μένα;»

Κατ΄ αυτόν τον τρόπο η Σοφία κεντά ένα καινούργιο ποίημα πάνω στο αρχικό, το οποίο ανυψώνει τεχνικά και υποστηρίζει τη θεματική του σε ιδιαίτερα ευφάνταστους τόνους.

Η Σοφία Σακελλαρίου παίζει με τη λέξη «γράμμα». Ακροβατεί λεκτικά, ερμηνευτικά και κατ΄ ουσίαν σε όλο το μήκος και πλάτος της συλλογής, στυλώνοντας έναν αόρατο συνδετικό ιστό εναλλαγής συναισθημάτων. Η λέξη υπονοείται, επινοείται, προβάλλει διαυγής ως κρύσταλλο, διαχέεται ως μελάνι και καλύπτει όλες τις αμφίθυμες πτυχές του ερωτήματος. Το γράμμα ως αποδέκτης, ως παραλήπτης, ως φέρον, ως φερόμενο.

 

           Το κορμί απρόσβλητο από τη λογική

           Δεν βρίσκει τόπο ν’ αναπαύσει τα μάτια

            Γίνεται αντίλαλος

            «Υπάρχει γράμμα για μένα-;»

                               ______

            Παράλογο σώμα, αγαλήνευτα μάτια

            Η ηχώ τους: «Υπάρχει γράμμα για μένα;»

                               ______

Οι πρώτες αποδόσεις του αρχικού ποιήματος, πιστές στο δικό του σχήμα, σιγά σιγά αρχίζουν ν’ απλώνονται. Το ποίημα αλλάζει μορφή, ποτέ νόημα, από μικρό και στενά οριοθετημένο μεταβάλλεται σε ορμητικό ποτάμι λόγου. Το «υπάρχει γράμμα» γίνεται «υπάρχει κάποιος να με θυμηθεί για να μου γράψει». Περνά σε πρωτοπρόσωπη γραφή: «πού είναι το γράμμα μου, πού είναι η ψυχή μου;», σε β’ πρόσωπο: «ακόμη ρωτάς αν υπάρχει γράμμα που να σε ζητά». Συναντά το εμείς: «υπάρχει γράμμα για μας, αδιάκοπα ρωτάει ο δρόμος, αλλόκοτη ηχώ παγερή». Γίνεται πρόσωπο που κλείνει μέσα του τ’ αναφιλητά χιλιάδων επιζώντων Εβραίων από τα ναζιστικά στρατόπεδα. Γίνεται άνθρωπος που «ευγενικά προσποιείται πως έρχεται. Δεν χαλάει καρδιές». Το γράμμα γίνεται το αίτιο. Η αφορμή είναι το σώμα—που υπάρχει ώσπου. Και για να— Το γράμμα γίνεται χάδι, γίνεται ζωή, γίνεται ψυχή.

            Πριν με σκεπάσει ολότελα η σιωπή, ένα αεράκι μάταιο,

             πώς η ψυχή όταν βγαίνει, φυσάει:

             «Δύο ζωές περίμενα το γράμμα σου.

             Ζωή μου, άλλη ζωή δεν μ’ απομένει».

Το συγκεκριμένο μοτίβο ποιητικής γραφής θυμίζει κάπως ομόκεντρους κύκλους που ανοίγουν στο τέλος σε ελικοειδή σχηματισμό, σαν ν’ αποζητούν ανάσες ελπίδας.

Τα σχήματα λόγου, κυρίαρχα σε μεγάλο μέρος της συλλογής, χρωματίζουν και ζωντανεύουν το λόγο, τόσο όσο. Ασύνδετα, πρωθύστερα, προσωποποιήσεις, εικονοποιία, λυρισμός.

Τα ποιήματα από ένα σημείο και μετά αποκτούν μια τελείως δική τους οντότητα.

Απλώνονται σαν απέραντη κηλίδα και κυκλώνουν το σύμπαν της Σοφίας. Η έννοια του γράμματος μετατρέπεται σε στοιχείο σημαίνον και σημαινόμενο:

Γράμματα προς κυβερνήσεις με ανικανοποίητα αιτήματα, γράμματα προς άγνωστους παραλήπτες, κιτρινισμένα γράμματα σε κασελάκι αναμνήσεων που κουρνιάζουν σαν μωρά που κλαίνε και τα παρηγορεί νανουριστά. Ίσως από τις ομορφότερες αισθητικά εικόνες της συλλογής.

Γράμματα ως αγγελίες κηδειών και θανάτων, γράμματα για ανεύρεση επιζώντων προσφύγων. Γράμματα-όνειρα, γράμματα που επαναλαμβάνονται, γράμματα βαρετά, χωρίς ουσία, α-διάβαστα, ανεπίδοτα, ανύπαρκτα. Γράμματα καδένες-θυμητάρια, γράμματα σβησμένα στο πέρασμα του χρόνου, γράμματα-φιλιά, τσιγαρόχαρτα γραμμένα σε αρχαίους καφενέδες. Γράμματα-ολετήρες της ερωτικής φαντασίωσης, γράμματα που δεν κατόρθωσαν να ενώσουν δυό ζωές, γράμματα σφαλιστά.

Τέλος, το γράμμα παίρνει άλλη διάσταση μέσα από τα βήματα των ταχυδρόμων. Σαν τους γιατρούς περνούν από σπίτι σε σπίτι και προσδιορίζουν τη χαρά και τη λύπη των κατοικούντων, μικροί άκοντες θεοί και εκείνοι.

 Δεν φάνηκε στο δρόμο μου ξανά κάτι που να θυμίζει ταχυδρόμο.

Όπως επίσης:

Απ΄το δρομάκι μας κατέβαινε τα μεσημέρια ο ταχυδρόμος.

Το  δρομολόγιό του τέλειωνε στη λεμονιά της δικής μας αυλής.                            

«Κανένα γράμμα για μένα» του έλεγα—τον προλάβαινα,

Έλεγα πρώτη την πικρότατη αλήθεια.

Το γράμμα λυτρώνει και ομονοεί, ενώνει. Όταν θ΄ ανοιχτούν οι δίοδοι επικοινωνίας, τότε θα υπάρξει και γράμμα. Κάθε γράμμα είναι και ένα ποίημα.

                    Χειμώνιασε. Οι λέξεις μαργώνουν στο χαρτί.

                   Το βράδυ τις σκεπάζω με κουβέρτες. Ξαπλώνω πλάι τους                         Χαϊδεύω τα χέρια τους….

 

Τι είναι τελικά το γράμμα στον κόσμο της Σοφίας; Ίσως ένα απέραντο σύμπαν. Είναι λόγος ύπαρξης, αγωνία θανάτου, είναι πράξη θεατρική. Εν κατακλείδι, είναι ποίηση με την έννοια της δημιουργίας. Και κάθε δημιουργία εμπεριέχει φόβους. Εν τούτοις, σ΄ ένα πρώτο επίπεδο, πραγματικό, το να περιμένεις γράμμα είναι και αυτό ένα είδος λύτρωσης. Σ΄ ένα άλλο επίπεδο, εκείνο της ποίησης, δεν γράφεις για να λάβεις, γράφεις για να λυτρωθείς και εν τέλει δεν περιμένεις τίποτε, γράμμα δεν υπάρχει. Όπως καταλήγει και η Σοφία Σακελλαρίου στο τελευταίο ποίημα της:

«Τίποτα δεν ανήκει στον ποιητή… ούτε η γραφή ούτε η αιτία της». Τα λόγια δεν είναι scripta, είναι έπεα πτερόεντα, πετούν και χάνονται. Σαν παιδικό καλειδοσκόπιο κάποτε φωτίζουν ψηφίδες ζωής, όμως για τον ποιητή κι αυτά και όλα είναι «δανεικά και δικαίως αγύριστα».

 

                                                                                                                                                                                                        12.5.2018