ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ – ΓΡΑΦΕΙ: ΣΟΦΙΑ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ

  • 3.6.2018

Αθανάσιου Αλεξανδρίδη, SMS, εκδόσεις Ίκαρος, 2008

SMS

 

Ο Αθανάσιος Αλεξανδρίδης είναι ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, συγγραφέας μεγάλου αριθμού εργασιών σχετικών με την ψυχανάλυση. Από το 1992 εκδίδει και ποιητικές συλλογές.

Το 2017 εξέδωσε τη συλλογή με τον τίτλο Αλγόρυθμος (εκδόσεις Ίκαρος) –  την οποία δεν έχω διαβάσει.

Ο τίτλος «αλγόρυθμος» πρωτοεμφανίστηκε στην ποίησή μας πριν από τριάντα οκτώ χρόνια, ως πρωτότυπο προϊόν της ποιητικής φαντασίας του πρωτοεμφανιζόμενου τότε ποιητή Παντελή Μπουκάλα (Αλγόρυθμος, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, 1980), ο οποίος έπλασε μια νέα λέξη με συστατικά το «άλγος» και το «ρυθμό», ομόηχη του μαθηματικού αλγόριθμου.

Παρεμπιπτόντως, ο αλγόριθμος/ algorismus ετυμολογείται από το όνομα του Πέρση μαθηματικού του 9ου αιώνα Al-Khwārizmī – δηλαδή ο καταγόμενος από την περιοχή Kharazm – παρετυμολογείται από τη λέξη αριθμός και σημαίνει το σύνολο των κανόνων που εφαρμόζονται για την επίλυση ενός προβλήματος. (Λεξικό Τριανταφυλλίδη).

Ο τίτλος «αλγόρυθμος», λοιπόν, ίδιος σε δύο συλλογές της σύγχρονης ελληνικής ποίησης, με παρέπεμψε σε μια προηγούμενη συλλογή του κυρίου Αλεξανδρίδη, με τον τίτλο SMS, η οποία εκδόθηκε επίσης από τις εκδόσεις Ίκαρος, το 2008 – την οποία έχω διαβάσει. Και παρότι παλιά έκδοση, νομίζω έχει ενδιαφέρον να τη θυμηθούμε.

Λέγοντας ότι με παρέπεμψε η μία συλλογή στην άλλη, δεν εννοώ ότι και το «SMS» έχει χρησιμοποιηθεί ως τίτλος από άλλον συγγραφέα πριν τον «επανεφεύρει» ο κ. Αλεξανδρίδης. Μια απλή αναζήτηση στο Διαδίκτυο επιβεβαιώνει πως ο τίτλος της  συλλογής είναι πρωτότυπος, αν αφαιρέσει κανείς ηλεκτρονικές σελίδες με προτάσεις για sms-κονσέρβα, όπως π.χ. Love Poems SMS and Status Messages ή SMS Poems, όπου και ενημερωνόμαστε για το τι σημαίνει η ποίηση των sms [ “What is SMS Poetry? Simply put: it is poetry that fits inside a text message; i.e. poetry that is less than 160 characters long. Text message poems cover the same themes as ordinary poetry like love, friendship, jokes, etc. but this time your poem fits inside a standard-size sms”, (http://www.textmefree.com/sms-poems.html) ].

Το στοιχείο που οδηγεί τον αναγνώστη από τη μία συλλογή στην άλλη είναι το παιχνίδι του Α.Α. με τις λέξεις, ασχέτως εάν είναι πρωτότυπο ή όχι, δικό του ή κάποιου συν-ποιητή.

Το παιχνίδι με τον «αλγόρυθμο» θυμίζει το αντίστοιχο παιχνίδι με το SMS: Στη γλώσσα της κινητής τηλεφωνίας SMS  (Short Message Service) σημαίνει Υπηρεσία Σύντομων Μηνυμάτων. Στη συλλογή του Α.Α., όπως δηλώνει ο υπότιτλος του βιβλίου, σημαίνει «Σημειώσεις Μιας Σιωπής».

Το εύρημα φαίνεται πως είναι η εμφάνιση ως μικρών ποιημάτων των μηνυμάτων που έστειλε ή ήθελε να στείλει και δεν τα έστειλε, τα φαντάστηκε ή τα εμπνεύστηκε από αντίστοιχες αποστολές με το κινητό τηλέφωνο. Ή αντίστροφα: η μετατροπή της ποίησής του σε SMS – σε μια νέα κατηγορία λόγου, λόγου όχι απαραίτητα καλλιτεχνικού.  

Σύντομα, κοφτά, με την απελπισία των ελάχιστων λέξεων, ως προς τη μέθοδο αφαιρετικά, κάποια αγωνιώδη, παιγνιώδη, όλα ολίγων χαρακτήρων, τόσων χαρακτήρων όσων μας επιτρέπει η «Εταιρεία» για την αποστολή μηνυμάτων, ή οι δυνατότητες της κάθε συσκευής (δεν γνωρίζω τι καθορίζει τον μέγιστο αριθμό γραμμάτων ενός SMS), τα μηνύματα κρέμονται σε κάθε σελίδα του βιβλίου – σαν να διαβάζεις τη μεγάλη οθόνη ενός κινητού τελευταίας γενιάς. Και όντως, από την πρώτη-δεύτερη σελίδα, μεταδίδεται στον αναγνώστη η αίσθηση ότι κρατάει στα χέρια του μια συσκευή τηλεφώνου και όχι βιβλίο. Τα SMS δείχνουν ρεαλιστικά σφηνωμένα σε μια «οθόνη» διαστάσεων 10×16,5…

 με κατακλύζει η απουσία σου

είναι το πρώτο SMS. H πρώτη Σημείωση μιας Σιωπής του βιβλίου (σελ. 8). Βασίμως ο αναγνώστης υποθέτει ότι ο ποιητής μάς προετοιμάζει για μια χωρίς ιδιαίτερες αισθητικές συγκινήσεις περιήγηση στον δημόσιο γραπτό λόγο του. Αλλά μας επιφυλάσσει εκπλήξεις:

σε διψώ

σε πεινώ

σε πίνω

με μαγειρεύω

πειρασμός το κόκκινο «μάτι» (σελ. 10)

Πρώτη σκέψη του αναγνώστη ποίησης (και όχι του αναγνώστη της οθόνης του τηλεφώνου) είναι ότι ο συγγραφέας δανείζεται το «Σε πεινάω. Σε διψάω» αυτούσιο από τα Ερωτικά του Γιάννη Ρίτσου (Ερωτικά, εκδόσεις Κέδρος, 1981), για να εκφράσει το πάθος του στο αντικείμενο του πόθου του· ότι το ανασύρει από την κρυμμένη μνήμη του, ως παλιό του ανάγνωσμα, ή το ξαναπλάθει, τυχαία, επιβεβαιώνοντας ενδεχομένως την ισχυρή άποψη πως τα ποιητικά μοτίβα είναι ελάχιστα, κοινότατα στην ποιητική φαντασία και η ποιητική φαντασία αιχμάλωτη της ίδιας πεπερασμένης νοητικής ύλης και των ίδιων κοινών και κοινότοπων συναισθημάτων.

Όμως ο αναγνώστης οφείλει να είναι προσεκτικότερος και να σκεφτεί μήπως ο ποιητής δεν διακατέχεται από τη βιασύνη να αποστείλει έναν στίχο του Ρίτσου με το SMS του, ξεχνώντας να πλαγιάσει τα γράμματα ή να τα βάλει σε εισαγωγικά, βιασύνη που εξάλλου χαρακτηρίζει όλους τους ερωτευμένους τη στιγμή της επικοινωνίας τους με το πρόσωπο του πόθου τους.

Ο αναγνώστης οφείλει να σκεφτεί μήπως ο ποιητής πήρε το χρόνο του και αναζήτησε κάτι πιο συγκλονιστικό για να εντυπωσιάσει τον έρωτά του, τον αναγνώστη του, κι ίσως η αναζήτησή του να τον οδήγησε συνειδητά ή ασυνείδητα στη Μάτση Χατζηλαζάρου:

(«… / Σε ερωτεύω, / σε ζηλεύω, / σε γιασεμί / … / σε μίσχος / σε φόρμιγξ /  με φλοισβίζεις /…», «Αντίστροφη μέτρηση»/ Συλλογή Ποιήματα 1945-1985, Ίκαρος, 1989) – καθώς το δευτεροπρόσωπο «σε πεινώ/ σε διψώ» του κ. Αλεξανδρίδη ακολουθείται από το πρωτοπρόσωπο «με μαγειρεύω», σε κάποια, πραγματικά απίθανη, αν πρόκειται για σύμπτωση, και μαγική βεβαίως, αντιστοιχία με το ποίημα της Χατζηλαζάρου. Ή ακόμη να σκεφτεί μήπως πρόκειται εδώ για μια συνειδητή επιλογή του ποιητή να παραπέμψει ευθέως στην ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου – ίσως δε και στον πρώτο της σύζυγο, τον Ανδρέα Εμπειρίκο, με τον οποίο ο κ. Αλεξανδρίδης έχει ένα κοινό: την άσκηση της ψυχανάλυσης ως επαγγέλματος.

Στη σπουδαία Μάτση Χατζηλαζάρου μάς οδηγεί και το SMS τής σελ. 24:

Εφιάλτης

Ονειρεύτηκα

«για-σε-μή»

Προσδοκία

Ονειρεύθηκα

«για-σε-μιά»

Πάλι ήχοι από το ποίημα «Αντίστροφη μέτρηση» της Χατζηλαζάρου μέσα στα SMS («σε γιασεμί», Μ.Χ., στο ίδιο), τώρα τεμαχισμένες στις συλλαβές τους και νοηματοδοτημένες αλλιώς. Προηγούνται τα

κρυώνω

σε φοράω

με χωράς; (σελ. 11)

——–

με πληκτρολογώ…

πονά!

SMS:

Sado

Maso

System (σελ. 12)

———-

Κλεισμένος

μες στον πύργο

των σημείων

 

Συ μείον!

Μοι μείον!

Υπάρχει κανείς εκεί έξω; (σελ. 15)

————

λείπεις, λύπη, λίπος

SMS: SOS

Οδυσσέας συναντά Κίρκη

Γουρουνιές με υψηλά λιπαρά

Οδυσσέας στα βράχια

SOS: κενό SMS   (σελ. 17)

Το παιχνίδι με τις ομόηχες λέξεις είναι φανερό ότι γοητεύει τον Α.Α. Εδώ: λύπη-λείπει-λίπη. Ο γνώριμος τόπος των ποιητών, η λύπη, τον συναρπάζει και τον οδηγεί στο τέντωμα του δοξαριού του. (Στο ίδιο τέντωμα του δοξαριού, από μια εξίσου εντυπωσιακή σύμπτωση, έφτασε και ο ποιητής του πρώτου Αλγόρυθμου, όταν ώριμος και εξαιρετικός συγγραφέας πια, λέει το 2009 στην έβδομη, βραβευμένη συλλογή του Ρήματα: «Τώρα μαθαίνω πως η λύπη / γράφεται μ’ έψιλον και γιώτα/ Λείπεις – κι όλος ο κόσμος λείπει…»

Ο Α.Α. πάει ακόμη πιο μακριά. Από τη «λύπη» και το «λείπω» φτάνει στο «λίπος» (μια ουδέτερη, ανορθόγραφη εκδοχή της λύπης; Ή, κυριολεκτικά, το πάχος;). Κι από το λίπος φτάνει στον Όμηρο και στα βράχια της Οδύσσειας, και στον  Οδυσσέα. Οπότε ο προσεκτικός αναγνώστης θα θυμηθεί ότι ο πολυμήχανος φέρει στην Οδύσσεια και το επίθετο πτολίπορθος – λέξη με συστατικό της το ίδιο το λίπος τού SMS. Ένα SMS που μεταμορφώνεται σε «ποιητολίπορθο» – που κατακτά δηλαδή την ποίηση και το λίπος ταυτόχρονα…

Και το παιχνίδι με τις λέξεις συνεχίζεται ώσπου να φτάσει στην «πληγή» που γίνεται «πηγή» – γνώριμο μοτίβο, εύρημα που κινείται αισθητικά πλησίον τού «λύπη»-«λείπει», μάλλον πιο κοντά στον προφορικό λόγο παρά στον ποιητικό. Διαβάζουμε στη σελ. 21 :

η αρρώστια

πληγή αυτοδικίας

πηγή αυτογνωσίας

ψεύδη ψεύδη

νέα αλήθεια!

Πάντως διαβάζοντας αυτά τα SMS, ο αναγνώστης αναρωτιέται για το είδος της σύγχρονης ερωτικής επικοινωνίας που καταγράφουν/αντιγράφουν/συγκροτούν – στοιχείο που ενδεχομένως αποτελεί τον πυρήνα του προβληματισμού του κ. Αλεξανδρίδη. Γιατί δίχως παρόμοιο πυρήνα, δίχως απεύθυνση στη νόηση δηλαδή, και μια και τα συγκεκριμένα SMS δεν φαίνεται να απευθύνονται στην αισθητική, στη φαντασία, στο συναίσθημα ή στο βάθος του εγώ μας (ή τέλος πάντων η αισθητική, η φαντασία, το συναίσθημα και το εγώ μας δείχνουν να δυσκολεύονται να αντιληφθούν την προς αυτά απεύθυνση), τότε το βιβλίο, για κάποια αναγνωστική αντίληψη, θα μπορούσε να στερείται περιεχομένου.

Μπορεί δηλαδή ο συγγραφέας να θέλει να υπογραμμίσει την προϊούσα φτωχοποίηση της ερωτικής επικοινωνίας των σύγχρονων ανθρώπων, την ψυχρή αντιγραφή παλιών στίχων μεταμορφωμένων πια σε κλισέ χωρίς νόημα, χωρίς ψυχή, χωρίς μεδούλι. Μπορεί να θέλει να «καταγγείλει» ακριβώς αυτά τα κουρέλια λόγου των SMS τα οποία, μαζί με τα “tweet” και άλλα αντίστοιχα, έχουν αναγορευτεί σε παράλληλη γλώσσα του καιρού μας, με μοναδικό κριτήριο το «μέγεθος» της αράδας τους και της παιγνιώδους κουτουράδας τους.

Μπορεί ο συγγραφέας να επιδιώκει να αναδείξει πώς καταντά το ερωτικό πάθος όταν σμικρύνεται υστερικά για να χωρέσει με το ζόρι στους 160 χαρακτήρες ενός SMS, πώς αλλάζει χαρακτήρα, πώς αλλάζουν τα ουσιαστικά του γνωρίσματα, τι συμβαίνει στο πάθος όταν στεγνώνει από αίμα και δάκρυα, όταν γίνεται ένα «ποιητικό» άδειο που αγχωμένο γεμίζει την οθόνη του κινητού τηλεφώνου – εφήβων, μεσηλίκων, υπερηλίκων, στον σύγχρονο κόσμο.

Ή μπορεί να θέλει να πει κάτι πολύ περισσότερο και πολύ μακριά από όλα αυτά ο Α.Α., υπόθεση που τη γεννάει ο επίλογος του βιβλίου, μια φράση από το δύσκολο Tractatus του Wittgenstein: «Η ουσία είναι αυτό που υπάρχει ανεξάρτητα από αυτό που συμβαίνει». Έτσι κλείνει το βιβλίο. Κι έτσι δίνεται στον αναγνώστη η δυνατότητα διαφυγής του διά της παράφρασης: Η κριτική ανάγνωση ενός βιβλίου (μπορεί να) είναι αυτό που υπάρχει ανεξάρτητα από το βιβλίο. Ή η ουσία ενός βιβλίου είναι αυτό που υπάρχει ανεξάρτητα από ό,τι συμβαίνει στην κρίση του αναγνώστη του όταν το διαβάζει…

Και στην ποίηση, φυσικά, οι ερμηνείες είναι όσες και οι αναγνώσεις που θα αντέξουν να κάνουν οι αναγνώστες της. Και ίσως ο πνιχτός, «βραχύσωμος», λιπανάβατος και λιπόβαρος λόγος, η πύκνωση της αραιότητας και της αοριστίας σε λέξεις που μοιάζουν νεκρές, το «λίπος», τα «λιπαρά» και τα «βράχια» των SMS, να φτιάχνουν μια ποιητική ύλη που δεν είναι εύκολο να την προσπελάσεις και να αποφανθείς για την αξία του βάθους της με την πρώτη ματιά, ούτε εσύ μόνος. Προφανώς, ετούτα τα SMS πρέπει να τα διαβάσουν κι άλλοι αναγνώστες, για να αναγνωρίσουν μέσα τους τον εαυτό τους, ένα βάθος, μια αξία, ή τίποτα.

Όπως συμβαίνει πάντα, με κάθε ανθρώπινη προσπάθεια.